گزارش نشست علمی روحانیت و رهبری جامعه، بازخوانی الگو و اندیشۀ «شهید صدر»
نشست علمی «روحانیت و رهبری جامعه، بازخوانی الگو و اندیشۀ شهید صدر» در روز چهارشنبه، ۲۷ بهمن ۱۴۰۳، با حضور کارشناسانی از حوزههای مختلف علمی، جمعی از اساتید، پژوهشگران و دانشپژوهان مرکز، و با هدف آشنایی با فضای فکری، سیاسی، تشکیلاتی و تمدنی شهید آیتاللّه سیّدمحمّدباقر صدر، در سالن جلسات مرکز تخصصی شهدای محراب برگزار شد.
حجّتالاسلام علی حسینزاده، امام جمعۀ سابق شهرستان لامرد و معاون محترم پژوهش مرکز تخصصی شهدای محراب، دبیری این نشست را بر عهده داشت. کارشناسان دعوت شده به این نشست، حجّتالاسلام سیّدامید مؤذّنی و حجّتالاسلام سیّدمحمّدصادق علمالهدی، مطالبی را دربارۀ شخصیت، اندیشه و سلوک علمی شهید صدر بیان داشتند.
حجّتالاسلام سیّدامید مؤذّنی، عضو هیئت مدیرۀ مؤسّسۀ علمی آیندهسازان، عضو هیئت مدیرۀ پژوهشگاه تخصصی شهید صدر، معاون پژوهشی همان پژوهشگاه و نیز معاون تحریریۀ دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتاللّه العظمی بهجت است. از جمله فعالیتهای علمی ایشان میتوان به تدریس دروس حوزوی و نگارش چندین جلد کتاب و مقاله در حوزههای مختلف علوم اسلامی اشاره کرد. ترجمۀ آثار برجستهای همچون «امامت در قرآن»، «گفتوگوی دو مذهب» و «نظریّۀ حکومت در اسلام» از جمله خدمات علمی ایشان در حوزۀ اندیشۀ اسلامی بهشمار میرود.
حجّتالاسلام سیّدمحمّدصادق علمالهدی استاد سطح عالی و خارج حوزۀ علمیۀ قم، عضو مجمع عمومی جامعۀ مدرّسین حوزۀ علمیه، عضو هیئت مدیرۀ انجمن اصول فقه حوزۀ علمیۀ قم، رئیس علمی مدارس علمیۀ آیتاللّه العظمی لنگرودی و عضو کمیتۀ فقهی-اصولی اداره کل جذب قضات قوّۀ قضائیه است. ایشان از جمله اساتید مطرح و تأثیرگذار حوزۀ علمیۀ قم است که سالهاست در تربیت طلاب فاضل فعالیت دارد.
نشست با قرائت آیاتی چند از قرآن مجید توسط یکی از دانشپژوهان آغاز شد. پس از آن، حجّتالاسلام حسینزاده، معاون پژوهش مرکز تخصصی شهدای محراب، ضمن عرض خیرمقدم به میهمانان و حضار گرامی و همچنین تبریک به مناسبت فرارسیدن سال جدید، به معرفی اجمالی اساتید مدعو نشست پرداخت و با اشاره به سوابق علمی و پژوهشی ایشان، به ویژه شاگردی مستقیم خود نزد حجّتالاسلام علمالهدی، بر اهمیت محتوای این نشست تأکید ورزید.
وی در سخنان خود اظهار داشت: «اگر انسان با تألیفات شهید صدر مأنوس شود و آثار ایشان را با دقت مطالعه کند، دو احساس عمیق در وجود او شکل میگیرد: شوق و حسرت. شوق از آن جهت که وقتی انسان آثار تألیفی این بزرگوار و حتی سخنرانیهایی را که به صورت مکتوب درآمدهاند مطالعه میکند، دایرۀ فکر و اندیشهاش به طرز شگفتانگیزی گشوده میشود. در سنین میانۀ عمر، مانند چهل و پنج یا چهل و شش سالگی، وقتی انسان با این عمق و وسعت فکری مواجه میشود، بهتزده میماند. جز آنکه این معارف و دریافتها را حاصل ارتباط مستمر و خالصانۀ ایشان با خدای متعال بداند، توجیه دیگری نمییابد؛ گویی از چشمۀ فیض الهی نوشیدهاند و سیراب گشتهاند.
و اما حسرت؛ حسرت از آنکه چنین انسانی امروز در میان ما نیست تا از وجود مبارکش بهرهمند شویم؛ حسرت از نبود شخصیتی که بتوان از او در ابعاد مختلف علمی -از اقتصاد و فلسفه گرفته تا فقه، اصول، رجال و سایر شاخههای معرفتی- بهره گرفت. متأسفانه ما از چنین گوهری بیبهرهایم.
این جلسه و نشستی که امروز با زحمت کانون علمی طلاب برگزار شده -بهویژه تلاشِ جناب آقای مردانی و حجّتالاسلام و المسلمین سیّدمیلاد حسینی که مسئولیت هدایت کانون را در بخشِ دانشها و مهارتهای امام جمعه به عهده دارند- به لطف حضور شما بزرگواران بسیار باعظمت و پربار شده است. بنده صمیمانه از این عزیزان تشکر میکنم و از خداوند مسئلت دارم که همواره سالم، پرتلاش و سرزنده باشند تا بتوانیم در جلسات آینده نیز از برکات آنان بهرهمند شویم.»
ایشان در ادامه فرمود: «به خود اجازه نمیدهم که در محضر اساتید گرانقدر دربارۀ شخصیت سترگ شهید آیتاللّه سیّدمحمّدباقر صدر سخنی گسترده بیان کنم. تنها به یک نکته بسنده میکنم: رابطۀ عاطفی و فکری شهید صدر با انقلاب اسلامی و حضرت امام خمینی(ره) رابطهای عمیق و ریشهدار بود. ایشان نه تنها دلبستۀ امام خمینی(ره) بود، بلکه نقش مؤثری در تقویت مدیریت انقلاب اسلامی ایفا کرد. زمانی که رژیم بعث قصد داشت او را آزاد کند، یکی از شروط آزادی این بود که از حمایت امام خمینی(ره) و انقلاب اسلامی دست بردارد؛ اما شهید صدر این شرط را نپذیرفت و سرانجام نیز به همین دلیل مظلومانه به شهادت رسید.»
وی همچنین بر ضرورت بهرهمندی هرچه بیشتر دانشپژوهان از تجربیات ارزشمند مهمانان نشست تأکید کرد و کتاب حوزه و بایستهها اثر شهید صدر را که حجّتالاسلام مؤذّنی آن را ترجمه کرده، به حاضران معرفی نمود.
در ادامۀ نشست، دو کارشناس محترم به تفصیل دربارۀ شخصیت جامعالابعاد شهید صدر، ساحتهای نظری اندیشۀ ایشان، الگوهای مدیریتی و رهبری ایشان در بستر تاریخ معاصر و تأثیرات عمیق افکار وی در عرصههای اجتماعی، سیاسی، تشکیلاتی و علمی حوزههای علمیه مطالبی را بیان کردند. تحلیل محتوای علمی آثار شهید صدر، جایگاه وی در نهضتهای فکری اسلامی معاصر و ضرورت بازخوانی اندیشههای او در افق تمدنسازی نوین اسلامی، از جمله محورهای اصلی این گفتوگوها بود.
گزیدهای از مطالب کارشناسان
حجّتالاسلام و المسلمین مؤذّنی: با وجود پیروزی انقلاب اسلامی و اهتمام ویژۀ حوزههای علمیه و نخبگان به معرفی شخصیت شهید آیتاللّه سیّدمحمّدباقر صدر، متأسفانه باید اذعان کرد که ایشان همچنان برای بسیاری ناشناخته مانده است. شهید صدر یک نابغۀ به تمام معنا بود؛ چرا که در فضای حوزههای علمیه، بسیار نادر است کسی که هم توان فهم عمیق میراث گذشتگان را داشته باشد و هم قدرت ابداع و نوآوری. ابداعات علمی ایشان شگفتانگیز و کمنظیر است.
نبوغ شهید صدر از دو جهت برجسته است:
الف. نبوغ علمی
1. تألیفات متنوع و بنیادین در حوزههای گوناگون علمی که هر یک منشأ تحولات فکری و علمی در جهان اسلام بودهاند.
2. شرقشناسی عمیق و مؤثر تا جایی که بسیاری از اندیشمندان در جهان اسلام از آثار ایشان بهره بردهاند.
3. تدریس اقتصاد در دانشگاهها که خود نشان از عمق نگاه ایشان به علوم انسانی و اجتماعی دارد.
4. شهادت نخبگان و شخصیتهایی حتی خارجنشین بر نبوغ علمی ایشان، از جمله نظراتی که از سوی شخصیتهایی چون «راشل» بیان شده است.
ب. نبوغ اجتماعی
1. شناخت دقیق از وضعیت جامعۀ اسلامی و تحلیل ریشهای آن.
2. فهم عمیق از عواملی که باعث فاصله گرفتن روحانیت از جامعه شده است.
3. ارائۀ راهکارهای عملی برای اصلاح جامعه؛ برای مثال، در کتاب فدک فیالتاریخ، شهید صدر حضرت فاطمه زهرا(س) را نه صرفاً شخصیتی مظلوم و گریان، بلکه کنشگری اجتماعی معرفی میکند. در نگاه ایشان، فدک یک نماد است، نه یک ملک شخصی، و طرح این مسئله تلاشی برای بازگرداندن جامعه به مسیر اصیل اسلامی و انسانی است.
نکتۀ مهمی که از این نگرش اجتماعی برداشت میشود، آن است که اگر بناست تشکیلات حوزوی به تحول اجتماعی بینجامد، باید مبتنی بر هویتدهی به افراد باشد؛ زیرا تحول واقعی از تغییر هویت آغاز میشود.
4. ساختار حوزۀ علمیۀ نجف با حوزۀ علمیۀ قم تفاوت اساسی دارد. در نجف، به دلیل غالب بودن علمای غیرعراقی، ارتباط بدنۀ جامعه با حوزه منسجم نبود؛ اما در حوزۀ علمیه قم، این ارتباط عمیقتر و مردمیتر بوده است.
5. از مهمترین اقدامات اجتماعی و تشکیلاتی شهید صدر میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
-تشکیل جماعت العلما:
الف) ایجاد ارتباط نزدیک و متقابل میان علما و مردم.
ب) تبدیل مطالبات و دغدغههای مردم به ساختارها و تشکیلات مؤثر و مفید برای جامعه.
-تأسیس حزب الدعوه:
ایجاد بستری برای حضور مستمر مردم در یک ساختار تشکیلاتی و نظاممند.
-تشکیل مکتبات امیرالمؤمنین(ع)
پایگاههایی مردمی، مشابه پایگاههای بسیج در ایران که حتی در دورافتادهترین روستاهای عراق به فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی میپرداختند.
حجّتالاسلام و المسلمین علمالهدی:
ابتدا باید از تعبیر بسیار زیبایی که استاد حسینزاده دربارۀ «شوق» و «حسرت» نسبت به شهید آیتاللّه سیّدمحمّدباقر صدر بیان فرمود، تقدیر و تشکر کنم. این تعبیر، دقیقاً احساسی است که بسیاری از ما در مواجهه با شخصیت این شهید بزرگوار در دل داریم؛ شوق نسبت به سلوک و رفتار ایشان، و حسرت از محروم ماندن جامعۀ اسلامی از وجود چنین شخصیتی در اوج پختگی علمی و عملی.
شهید صدر در عمر کوتاه اما پربرکت خود که تنها ۴۷ سال بود، برکاتی از خود به جا گذاشت که میتوان سالیان دراز به تحقیق در آن پرداخت و ایشان را در ابعاد گوناگون یک الگو به جامعه معرفی کرد.
یکی از توصیههای مهمی که باید مورد توجه قرار گیرد، بررسی شخصیت و مدیریت زمان ایشان است. گویی شهید صدر، اصلاً کودکی نکرده است و از همان کودکی با روحیهای بزرگ و مسئولانه، زندگی خود را سپری کرده است. در همین راستا، استاد حسینزاده را نیز باید یکی از شاگردان ممتاز و بسیار قابل بهرهبرداری برای مراکز علمی دانست.
شهید صدر در سه ساحت اصلی، الگوی برجستهای برای حوزه و جامعۀ اسلامی بهشمار میرود:
۱. سلوک فردی و شخصی
سبک زندگی و مدیریت زمان ایشان الگویی ممتاز برای طلاب و نخبگان است. استاد حسینزاده نیز بر لزوم مطالعه و بررسی سبک زندگی و برنامهریزی زمانی شهید صدر تأکید دارند.
2. کنش اجتماعی و سیاسی
شهید صدر برخلاف رویۀ غالب حوزه و برخی علما، کنشگری فعال در عرصههای اجتماعی و سیاسی داشت. برای نمونه، هنگامی که ایشان اقدام به تأسیس حزب الدعوه نمود، جو سنگینی علیه ایشان در میان علما شکل گرفت؛ زیرا بسیاری از علما ورود روحانیت به عرصۀ سیاست را کسر شأن میدانستند. این فضا باعث شد ایشان از پذیرش رهبری رسمی حزب کنارهگیری کند با اینکه طراح و محرک اصلی آن بود.
۳. سبک و سیرۀ علمی
شهید صدر در عرصۀ علمی، شخصیتی نظاممند و دغدغهمند بود:
الف. نظاممند بودن:
– تألیفات ایشان (از جملهحلقات اصول) کشکولوار نیست؛ بلکه ساختاری منسجم و دقیق دارند.
– در رفتوآمدهای علمی، انسجام فکری خود را حفظ نموده و سرخط مطالب را گم نکرده است.
– در نقد افکار پیشینیان، صرفاً تخریب نمیکرد؛ بلکه با نگاه تأسیسی، راهحلها و نظریههای جایگزین ارائه میداد.
ب. دغدغهمند بودن:
– حلقات اصول را با این هدف نوشت که پاسخگوی نیازها و پرسشهای طلاب جوان باشد.
– دلیل اینکه عبارات حلقۀ اول اندکی ناملموس بهنظر میرسد، این بود که ایشان قصد داشتند پلی میان نسل جدید حوزویان عراق -که عمدتاً نوجوانانی با گویش متفاوت بودند- و ادبیات سنتی حوزه ایجاد کند.
– اصولی را مطرح کرد که کاربرد فقهی و عملی داشته باشد؛ اصولی مدون، واقعگرا و بر پایۀ خرد و عقلانیت.
ج. رویکرد فلسفی و مبارزاتی
نگارش کتاب فلسفتُنا به منظور مبارزه با موج کمونیسم که نوجوانان و جوانان عراقی را تهدید میکرد، نمونهای از دغدغهمندی اجتماعی و فلسفی ایشان است.
د. فقیه اجتماعی
– شهید صدر با رویکرد اجتماعی وارد عرصۀ فقه و مبارزات شد.
– تألیفات و عملکرد ایشان حتی امروز نیز پاسخگوی بسیاری از نیازهای مجامع علمی و دینی است.
– برای نمونه، در کتاب فدک فیالتاریخ، ایشان فدک را نه یک ملک شخصی، بلکه نمادی برای بازگرداندن جامعه به مسیر حق و ارزشهای اصیل اسلامی تحلیل میکند؛ تحلیلی که درصدد شفافسازی نزاع بنیادین میان تشیع و تسنن است.
سخنان پایانی جلسه توسط دبیر محترم جلسه، حجّت الاسلام حسینزاده:
ابتدا باید از بیانات بسیار دلنشین و تأثیرگذار جناب استاد محترم، که با تقسیمبندی عالمانه و دقیق خود دربارۀ حرکت «صدریه» در کنار جریانهای اصیل دیگری چون «جوهریه» بهخوبی روشنگری فرمود، صمیمانه تقدیر و تشکر نمایم. انشاءاللّه این حرکت علمی و فکری در حوزۀ علمیه منشأ آثار و برکات فراوانی گردد.
بنده توفیق دارم از محضر استاد ارجمند، جناب آقای مؤذّنی بهرهمند باشم. خاطراتی که ایشان در فضای صمیمی اتاق با بنده در میان گذاشتند، از یکسو زجرآور و از سوی دیگر نشانگر صلابت، ایستادگی و عظمت روحی شهید آیتاللّه سیّدمحمّدباقر صدر بود. امیدواریم در مسیر این شهید عزیز گام برداریم و با الهام از خط فکری و عملی ایشان، رسالت خود را بهتر بشناسیم.
ایشان در پایان، هدف از تشکیل این جلسه را اینگونه بیان فرمود:
هدف از جلسه تأمل در نقش هدایتگری روحانیت و تبیین نگاه شهید صدر به جایگاه راهبری جامعه توسط علما بود؛ نگاهی عظیم و الهی که در منظومۀ فکری ایشان جلوهگر است. شهید صدر عمیقاً باور داشت تنها کسانی که شایستگی بهدوشکشیدن سکان هدایت امت اسلامی را دارند، روحانیونی هستند که با اخلاص، تقوا و علم، جامعه را به سوی سعادت حقیقی رهنمون میشوند.
همانگونه که حضرت امام خمینی(قدسسره) در منشور روحانیت فرمود جبین (پیشانی) روحانیت همواره از برای مسیر هدایت، با خون رنگین شده است؛ و شهید صدر و خاندان گرانقدر ایشان، از جمله خواهر بزرگوارشان بنتالهدی، مصادیق کامل این مسیر نورانی هستند.
و از حضور و اهتمام همۀ بزرگواران، بهویژه جناب آقای شعبانی عزیز، مدیر دفتر محترم جناب آقای ترکاشوند، معاون گرانقدر پژوهشی حوزه، و همچنین جناب آقای مدنی بزرگوار که با وجود مشغلۀ فراوان در جلسه حضور یافتند، کمال تشکر را دارم. همچنین از حضور گرم و ارزشمند جناب حجّتالاسلام و المسلمین جلالی، حجّتالاسلام والمسلمین ابوالقاسمی معاون محترم تهذیب مرکز، و دیگر بزرگوارانی که این جلسه حاضر بودند، قدردانی مینمایم.
بر این باورم که آثار شهید صدر نباید تنها مطالعه شود، بلکه به پیشمطالعه، حضور در کلاس و مباحثه نیاز دارد تا معارف آن در جان و ذهن ما نهادینه گردد.
ایشان در ادامه افزود: بیتردید یکی از الطاف خداوند به این مرکز، حضور بزرگانی چون حجّتالاسلام و المسلمین علمالهدی و آقای مؤذّنی است که ما را با حضور خود مفتخر میفرمایند. این جلسه را باید گام نخست در یک مسیر پربرکت دانست؛ انشاءاللّه با همکاری و همراهی دیگر بزرگان، این حرکت علمی و معنوی ادامه خواهد داشت.
در پایان، از خدای متعال مسئلت داریم که همۀ ما را در آخرت با شهید صدر محشور فرماید و ایشان را نیز در کنار رسول خدا(ص) جای دهد.
برای تعظیم مقام این جلسه و ارواح طیّبۀ شهدا، بالاخص شهید صدر، صلوات بلندی عنایت بفرمایید.
اللّهم صل علی محمّد و آل محمّد.
محمّدحسن صدرا / 18/ شوال/ 1446.
28/ فروردین/ 1404.
برای دانلود فایل پیدیاف روی لینک کلیک کنید.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟