نقش ائمه جمعه در تحقق مفاهیم مشترک منشور روحانیت و حوزه پیشرو و کارآمد

بسمه تعالی
نقش ائمّۀ جمعه در تحقّق مفاهیم مشترک «منشور روحانیّت» و «حوزۀ پیشرو و کارآمد»

چکیده
این مقاله به بررسی نقش ائمّۀ جمعه در تحقّق مفاهیم مشترک منشور روحانیّت امام خمینی(ره) و پیام مقام معظّم رهبری به مناسبت صدسالگی حوزۀ علمیّه قم می‌پردازد. مقالۀ حاضر، با تأکید بر اهمیّت علم، مسئولیّت اجتماعی، آگاهی و بصیرت، توسعه و پیشرفت حوزه‌های علمیّه، وحدت و همبستگی، دفاع از حقوق مردم، وظایف و مسئولیّت‌های روحانیّت در عصر حاضر را تحلیل می‌کند. ائمّۀ جمعه به عنوان پیشگامان هدایت جامعه، باید در راستای ترویج علم و دانش، حمایت از برنامه‌های آموزشی و دفاع از حقوق مردم فعّال باشند. این نوشتار با استناد به نظرات امام خمینی(ره) و مقام معظّم رهبری، به اهمیّت پیوند حوزه‌های علمیّه با جامعه و ضرورت فعّالیّت‌های اجتماعی و سیاسی روحانیّت تأکید می‌کند و به نقش کلیدی ائمّۀ جمعه در ایجاد وحدت و همبستگی در میان مسلمانان اشاره می‌کند. در نهایت، این مقاله به ضرورت جهاد در همۀ ابعاد و وظیفۀ قطعی روحانیّت در دفاع از حقوق مردم و مبارزه با ظلم و فساد می‌پردازد.
کلیدواژه: ائمّۀ جمعه، حوزۀ علمیّه، امام خمینی، مقام معظّم رهبری، منشور روحانیّت، پیام صد ساله.

مقدمه
حوزۀ علمیّه از مهم‌ترین مراکز علمی و دینی در تاریخ اسلام و تشیّع است که همواره نقشی کلیدی در هدایت جامعه و تبیین اصول اسلامی ایفا کرده است. در این راستا، منشور حوزه و روحانیّت امام خمینی و همچنین بیانیّۀ امام خامنه‌ای به مناسبت صدسالگی حوزه، به بررسی و تبیین وظایف و مسئولیّت‌های روحانیّت در عصر حاضر پرداخته‌اند. مفاهیم مشترک بیان شده در این دو سند، از دو جهت مورد توجه است: اوّلاً مشخص می‌شود این مفاهیم اهمیّت بیشتری نسبت به بقیّۀ مفاهیم دارند که مورد توجّه امامین انقلاب بوده‌اند و ثانیاً بعد از گذشت سی و هفت سال ممکن است تأکید دوبارۀ رهبر انقلاب حاکی از محقّق نشدن این مفاهیم باشد؛ لذا باید به آنها اهتمام بیشتری داشت.
این مقاله، روی مفاهیم مشترک بین این دو سند تمرکز می‌کند و نقش ائمّۀ جمعه را در تحقّق و پیشبرد این مفاهیم بیان می‌دارد. مفاهیم مشترکی که در این دو سند به چشم می‌خورند عبارت‌اند از: نقش هدایت‌گری طلّاب، تعهّد علما به اصول اسلامی، بصیرت و آگاهی علما، علم و دانش، مسئولیّت اجتماعی، پیشرفت‌های حوزۀ علمیّه، وحدت و همبستگی، دفاع از حقوق مردم. با نگاهی به این مفاهیم، می‌توان به درک عمیق‌تری از جایگاه روحانیّت در جامعۀ اسلامی و چالش‌های پیش‌رو دست یافت. در ادامه به بررسی این مفاهیم و نقش ائمّۀ جمعه در تحقّق و پیشبرد آنها می‌پردازیم:

1. نقش هدایت‌گری طلّاب
خداوند متعال در سورۀ توبه آیۀ 122 به نقش هدایت‌گری علما و طلّاب اشاره می‌کند: «و مَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ».
براى طلّاب حوزه‌ها، دو هجرت لازم است: يکى به سوى حوزه‌ها و ديگرى از حوزه‌ها به سوى شهرها. از این‌رو، ماندن در حوزه‌ها فقط برای استادان جایز است. «فَلَوْ لا نَفَرَ … لِيَتَفَقَّهُوا … لِيُنْذِرُوا … إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ» یعنی علما به سراغ مردم بروند و منتظر دعوت آنان نباشند.
امام خمینی(ره) در توصیه به جامعۀ مدرّسین به نقش هدایت‌گری علما اشاره می‌کند: «جامعۀ مدرّسین باید طلّاب عزیز انقلابی و زحمت‌کشیده و کتک‌خورده و جبهه‌رفته را از خود بدانند. حتماً با آنان جلسه بگذارند و از طرح‌‌ها و نظریّات آنان استقبال نمایند و طلّاب انقلابی هم، مدرّسین عزیز طرفدار انقلاب را محترم بشمارند و با دیدۀ احترام به آنان بنگرند و در مقابل طیف بی‌عرضه و فرصت‌طلب و نق بزن، یدِ واحده باشند و خود را برای ایثار و شهادت در راه هدایت مردم آماده‌تر کنند». از این کلام امام(ره) مشخص می‌شود که یکی از وظایف طلّاب، هدایت مردم است.
مقام معظّم رهبری نیز، در این‌باره می‌فرماید: «حوزه مرکز تربیت نیروی مهذّب و کارآمد برای هدایت دینی و اخلاقیِ جامعه است». ایشان هدف حوزه را هدایت دینی و اخلاقی جامعه معرّفی می‌کند.
امام جمعه نه تنها به عنوان یک طلبه و عالم، بلکه جایگاه پدر معنوی و مدیر فرهنگی شهر، مسئولیّت هدایت جامعه را دارد.

2. تعهّد
امام خمینی(ره) دربارۀ متعهّد بودن علما و طلّاب می‌فرماید: «تردیدی نیست که حوزه‌‌‌های علمیّه و علمای متعهّد در طول تاریخ اسلام و تشیّع، مهم‌ترین پایگاه محکم اسلام در برابر حملات و انحرافات و کج‌روی‌‌ها بود‌ه‌اند. علمای بزرگ اسلام در همۀ عمر خود تلاش نمود‌ه‌اند تا مسائل حلال و حرام الهی را بدون دخل و تصرّف ترویج نمایند».
مقام معظّم رهبری نیز، دربارۀ نقش تعهّد در ترویج روحانیّت و فقاهت می‌فرماید: «در ترویج روحانیّت و فقاهت، نه زورِ سرنیزه بوده است، نه سرمایۀ پول‌پرستان و ثروتمندان؛ بلكه هنر و صداقت و تعهّد خود آنان بوده است».
ائمّۀ جمعه باید در هر شرایطی به تعهّدات خود نسبت به اصول اسلامی پایبند باشند و در برابر مردم، مسئولیّت‌پذیر.

3. علم و دانش
علم، چنان نقش ارزنده‌ای در حیات الهی انسان دارد که علم‌آموزی به فرموده پیامبر(ص) فریضه است: «طَلَبُ الْعِلْمِ فَریضَةٌ علیٰ کُلِّ مِسْلِمٍ» فریضه یعنی واجب. طلب علم برای همۀ مسلمانان واجب است و برای طلّاب و ائمّۀ جمعه اولویّت دارد. هر حرکتی که انسان انجام می‌دهد و هر گامی که بر می‌دارد، فقط در پرتو نور علم می‌تواند در راه صحیح و به سوی خداوند باشد. امام علی(ع) خطاب به کمیل فرمودند: «ای کمیل! هیچ حرکتی نیست جز آنکه تو در آن نیازمند دانشی هستی». در روایتی دیگر آمده است: «إِنَّ الْعُلماءَ وَرِثَةِ الْأَنْبیاء». همان‌طور که انبیاء وظیفۀ هدایت مردم را داشتند، علما که وارثان و جانشینان انبیاء هستند، این وظیفۀ خطیر را بر عهده دارند.
امام خمینی(ره) یکی از عوامل زنده و پایدار و محبوب بودن روحانیّت را علم و طلب علم در حوزۀ علمیّه می‌داند: «به هر حال، خصوصیّات بزرگی چون قناعت و شجاعت و صبر و زهد و طلب علم و عدم وابستگی به قدرت‌‌ها و مهم‌تر از همه، احساس مسئولیّت در برابر توده‌‌ها، روحانیّت را زنده و پایدار و محبوب ساخته است».
مقام معظّم رهبری نیز در این‌باره بیان می‌کند: «حوزه یک مؤسّسۀ تدریس و تدرّس نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از علم و تربیت، و کارکردهای اجتماعی و سیاسی است.» ایشان، حوزۀ علمیّه را یک مرکز علمی با تخصّص‌های معیّن برمی‌شمارد.
روحانیّون و ائمّۀ جمعه باید در علم و دانش پیشگام باشند و با آگاهی از مسائل روز، مردم را هدایت کنند. افزون بر این، ائمّۀ جمعه برای تحقّق و پیشبرد علم دانش می‌توانند در خطبه ها و سخنرانی‌ها به ترویج علم و دانش بپردازند و مردم را به مطالعه و ترویج علم و دانش تشویق کنند.

4. مسئولیّت اجتماعی
امام خمینی(ره) در توصیه به روحانیّون می‌فرماید: «روحانیون و علما و طلّاب باید كار‌‌های قضایی و اجرایی را برای خود یک امر مقدس و یک ارزش الهی بدانند و برای خود شخصیّت و امتیازی قایل بشوند كه در حوزه ننشسته‌اند؛ بلكه برای اجرای حكم خدا، راحتی حوزه را ر‌ها كرده و مشغول به كار‌‌های حكومت اسلامی شده‌اند. اگر طلبه‌ای منصب امامت جمعه و ارشاد مردم یا قضاوت در امور مسلمین را خالی ببیند و قدرت اداره هم در او باشد و فقط به بهانۀ درس و بحث، مسئولیّت نپذیرد و یا دلش را فقط به هوای اجتهاد و درس خوش كند، در پیشگاه خداوند بزرگ یقیناً مؤاخذه می‌شود و هرگز عذر او موجّه نیست».
مقام معظّم رهبری هم دربارۀ عناصر تشکیل دهنده حوزه و کارکردهای عنوان حوزۀ علمیّه می‌فرماید: «نخستین موضوع، عنوان ”حوزۀ علمیّه“ و محتوای عمیق آن است. ادبیات رایج در این‌باره، کوته و نارسا است. حوزه برخلاف آنچه این ادبیّات نشان می‌دهد، صرفاً یک مؤسّسۀ تدریس و تدرّس نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از علم و تربیت و کارکردهای اجتماعی و سیاسی است».
ائمّۀ جمعه باید در مسائل اجتماعی و سیاسی جامعه فعّال باشند و به نیازهای مردم پاسخ دهند. باید در خط مقدّم جبهۀ اجتماعی و سیاسی باشند و در دفاع از حقوق مردم و مبارزه با ظلم و فساد پیشگام شوند. ائمّۀ جمعه باید در مسائل اجتماعی و فرهنگی جامعه نقش فعّالی ایفا کنند و صدای مردم باشند. آنان باید در خطبه‌ها و سخنرانی‌های خود به مسائل روز و نیازهای مردم توجّه کنند.

5. آگاهی و بصیرت
امام خمینی(ره) به طلّاب یادآور می‌شوند که باید در مسیر، آگاهی و بصیرت لازم را دارا باشند تا از خطرها در امان بمانند: «لازم به یادآوری است كه ذكر شمّه‌ای از وقایع انقلاب و روحانیّت به معنای آن نیست كه طلّاب و روحانیون عزیز در فردای این نوشته، حركت تند و انقلابی بنمایند؛ بلكه هدف علم و آگاهی به نكته‌هاست كه در انتخاب مسیر با بصیرت حركت كنند و خطر‌ها و گذر‌ها و كمین‌گاه‌ها را بهتر بشناسند».
مقام معظم رهبری توصیه‌هایی برای پیشرو و سرآمد بودن حوزه علمیه قم بیان فرمودند:
– حوزه باید به‌روز باشد؛ به طور دائم با زمان پیش برود، بلکه حتّی جلوتر از زمان حرکت کند.
– به تربیت نیرو در همۀ بخش‌ها اهمیّت داده شود. مسیر حرکت این ملّت و آیندۀ انقلاب را نیروهایی ترسیم خواهند کرد که امروز در حوزۀ علمیّه تربیت می‌شوند.
– حوزویان رابطۀ خود را با مردم افزایش دهند. برای حضور فضلای حوزه در میان مردم و رابطۀ صمیمی میان آنان برنامه‌ریزی شود.
لازمه به‌روز بودن حوزه و تربیت نیرو در همۀ زمینه‌ها و ایجاد یک رابطه صمیمی با مردم، داشتن بصیرت و آگاهی بین حوزویان است.
بصیرت و آگاهی ائمّۀ جمعه در هدایت جامعه بسیار مهم است. آنان باید با شناخت دقیق از مسائل روز، مردم را به درستی راهنمایی کنند. بصیرت و آگاهی ائمّۀ جمعه باید در خطبه‌ها و سخنرانی‌ها نمایان باشد. باید با تحلیل‌های دقیق و آگاهانه، مردم را در برابر چالش‌ها و تهدیدات آگاه کنند.

6. توسعه و پیشرفت حوزه‌های علمیّه
امام خمینی(ره) دربارۀ پیشرفت‌های حوزه‌های علمیّه بیان می‌دارد: «اگر فقهای عزیز نبودند، معلوم نبود امروز چه علومی به عنوان علوم قرآن و اسلام و اهل‌بیت(علیهم‌السلام) به خورد توده‌‌ها داده بودند. جمع‌آوری و نگهداری علوم قرآن و آثار و احادیث پیامبر بزرگوار و سنّت و سیرۀ معصومین(علیهم السلام) و ثبت و تبویب و تنقیح آنان در شرایطی كه امكانات بسیار كم بوده است و سلاطین و ستمگران در محو آثار رسالت، همۀ امكانات خود را به‌كار می‌گرفتند، كار آسانی نبوده است كه بحمداللّه امروز نتیجۀ آن زحمات را در آثار و كتب با بركتی همچون كتب أربعه و كتاب‌‌های دیگر متقدّمین و متأخّرین از فقه و فلسفه، ریاضیات و نجوم و اصول و كلام و حدیث و رجال، تفسیر و ادب و عرفان و لغت و تمامی رشته‌‌‌های متنوّع علوم، مشاهده می‌كنیم. اگر ما نام این همه زحمت و مرارت را جهاد فی سبیل‌اللّه نگذاریم، چه باید بگذاریم؟ در بعد خدمات علمی حوزه‌‌‌های علمیّه، سخن بسیار است كه ذكر آن در این مختصر نمی‌گنجد. بحمداللّه حوزه‌‌ها از نظر منابع و شیوه‌‌‌های بحث و اجتهاد، غنی و دارای ابتكار است».
مقام معظّم رهبری با یادآوری توصیه‌های امام بزرگوار و بزرگان اخلاق و معرفت می‌فرماید: «زهد، تقوا، قناعت، استغناء از غیر خدا، توکّل، روحیۀ پیشرفت، آمادگی برای مجاهدت، توصیه‌های همیشگی امام بزرگوار و بزرگان اخلاق و معرفت به طلّاب جوان بوده و اکنون نیز شما جوانان عزیز حوزۀ علمیّه مخاطبِ همین توصیه‌هایید». همان‌گونه که پیداست یکی از توصیه‌های ایشان، داشتن روحیۀ پیشرفت است.
ائمّۀ جمعه باید در راستای توسعه و پیشرفت حوزه‌های علمیّه تلاش کنند و با حمایت از برنامه‌های آموزشی و پژوهشی، به ارتقاء سطح علمی حوزه‌ها کمک نمایند.
ابعاد نقش امام جمعه در توسعه و پیشرفت حوزه‌های علمیّه
– حمایت از برنامه‌های آموزشی: ائمّۀ جمعه می‌توانند با حمایت از دوره‌های آموزشی و کارگاه‌های علمی، به ارتقاء سطح علمی طلّاب کمک کنند.
– ترویج پژوهش: آنان باید به ترویج فرهنگ پژوهش و تحقیق در حوزه‌های علمیّه بپردازند و طلّاب را به انجام پژوهش‌های علمی تشویق کنند.
– همکاری با نهادهای علمی: ائمّۀ جمعه می‌توانند با همکاری با دانشگاه‌ها و نهادهای علمی، به تبادل اطّلاعات و تجربیّات کمک کنند و به پیشرفت حوزه‌های علمیّه یاری رسانند.

7. وحدت و همبستگی
امام خمینی(ره) دربارۀ وحدت و همبستگی علما فرمود: «امروز هیچ دلیل شرعی و عقلی وجود ندارد كه اختلاف سلیقه‌ها و برداشت‌ها و حتی ضعف مدیریّت‌ها دلیل به‌هم خوردن الفت و وحدت طلّاب و علمای متعهّد گردد».
مقام معظم رهبری در این رابطه اشاره می‌کنند که یکی از ناشناخته‌ترین ابعاد حوزه‌های علمیّه و کارکرد مجموع‌ علمای دین است. سپس دربارۀ وحدت علما در به نتیجه رساندن کارها چند مثال می‌آورد:
«کسروی که از معاندین سرسخت علمای دین به‌شمار می‌رود، اعتراف می‌کند که آغاز جنبش مشروطه از همراهی بخردانۀ دو سیّد بهبهانی و طباطبائی پدید آمد. آری، آن روزها که غول استبداد در ایران پرچم افراشته بود، هیچ‌کس جز مراجع و علما جرئت دم زدن نداشت.
قراردادهای ننگین در طول این مدّت با مخالفت و ممانعت علما بود که ابطال شد؛ قرارداد رویتر با جلوگیری حاج ملّاعلی کنی، عالِم بزرگ تهران؛ قرارداد تنباکو با حکم میرزای شیرازی، مرجع اعلیٰ، و همراهی علمای بزرگ ایران؛ قرارداد وثوق‌الدوله با افشاگری مدرّس؛ مبارزه با منسوجات خارجی با ابتکار آقانجفی اصفهانی و همراهی علمای اصفهان و پشتیبانی علمای نجف؛ و مواردی دیگر».
وحدت مسلمانان از ضروریات است و ائمّۀ جمعه باید در این راستا تلاش کنند و مردم را به وحدت دعوت نمایند. ایشان باید در خطبه‌های خود بر حفظ وحدت مسلمانان تأکید کنند و از تفرقه و اختلاف جلوگیری کنند.

8. دفاع از حقوق مردم
امام خمینی(ره) می‌فرماید: «صد‌ها سال است كه روحانیّت اسلام تكیه‌گاه محرومان بوده است؛ همیشه مستضعفان از كوثر زلال معرفت فقهای بزرگوار سیراب شده‌اند. از مجاهدات علمی و فرهنگی آنان كه به‌حق از جهاتی افضل از دماء شهیدان است كه بگذریم، آنان در هر عصری از اعصار برای دفاع از مقدّسات دینی و میهنی خود مرارت‌‌ها و تلخی‌‌‌هایی متحمّل شده‌اند و همراه با تحمّل اسارت‌ها و تبعید‌ها، زندان‌‌ها و اذیّت و آزار‌ها و زخم زبان‌‌ها، شهدای گران‌قدری را به پیشگاه مقدّس حق تقدیم نموده‌اند.
خون پاک شهدای حوزه و روحانیّت افق فقاهت را گلگون كرده است و در پایان افتخارآمیز جنگ تحمیلی نیز رقم شهدا و جانبازان و مفقودین حوزه‌‌ها نسبت به قشر‌‌های دیگر، زیادتر است. بیش از دو هزار و پانصد نفر از طلّاب علوم دینیّه در سراسر ایران در جنگ تحمیلی شهید شده‌اند و این رقم نشان می‌دهد كه روحانیّت برای دفاع از اسلام و كشور اسلامی ایران تا چه حد مهیّا بوده است».
مقام معظّم رهبری در همین راستا می‌فرماید: «همین حوزه بود که چندی پس از درگذشت مؤسّسش، با قدوم مرجع عظیم‌الشّأن، آیت‌اللّه بروجردی، قلّۀ علمی و تحقیقی و تبلیغیِ تشیّع در سراسر جهان شد و سرانجام همین حوزه بود که در کمتر از شش‌دهه، قدرت معنوی و وجهۀ مردمی خود را به آنجا رساند که توانست رژیم خائن و فاسد و فاسق پادشاهی را به دست مردم ریشه‌کن کند و پس از قرن‌ها، اسلام را در جایگاه حاکمیّت سیاسیِ کشوری بزرگ و بافرهنگ و دارای همه‌گونه استعداد بنشاند».
ایشان در بخش دیگری از پیامشان بیان می‌دارد: «امام راحل (رضوان اللّه علیه) در پیام پُرمحتوا و تکان‌دهندۀ خود به حوزه‌های علمیّه، روحانیّت را پیش‌کسوت شهادت در همۀ انقلاب‌های مردمی و اسلامی دانسته‌، و متقابلاً راه شهدا و کار آنها را رسیدن به حقیقت تفقّه شمرده‌اند. در تعبیری دیگر علما را پیش‌گام در میدان جهاد و حمایت از میهن و حمایت از مظلومان معرّفی کرده‌اند».
ایشان در ادامۀ پیامشان می‌افزاید: «حوزۀ علمیّه برای حفاظت از اعتبار معنوی و وفاداری به فلسفۀ وجودی‌اش باید از مردم و جامعه و مسائل اساسی آن هرگز جدا نشود و جهاد را در همۀ گونه‌هایش در هنگام نیاز، وظیفۀ قطعی خود بداند. این همان سخن مهمّی است که امام بزرگوار بارها با حوزه و پیشکسوت‌ها و بزرگان و به گونۀ ویژه با طلّاب و فضلای جوان آن در میان گذاشته و بر آن تأکید کرده‌اند».
ائمّۀ جمعه باید در دفاع از حقوق مردم و مبارزه با ظلم و فساد پیشگام باشند. ائمّۀ جمعه باید در مسائل اجتماعی و سیاسی، صدای مردم بوده، از حقوق آنان دفاع کنند.

نتیجه
این مقاله به روشنی نشان داد که ائمّۀ جمعه به عنوان نمایندگان روحانیّت و هدایت‌گران جامعه، نقش حیاتی و مؤثری در تحقّق مفاهیم مشترک منشور روحانیّت امام خمینی(ره) و پیام مقام معظّم رهبری دارند. با تأکید بر علم و دانش، مسئولیّت اجتماعی، آگاهی و بصیرت، توسعه و پیشرفت حوزه‌های علمیّه، وحدت و همبستگی، و دفاع از حقوق مردم، می‌توان به درک عمیق‌تری از وظایف روحانیّت در عصر حاضر دست یافت. ائمّۀ جمعه باید با حمایت از برنامه‌های آموزشی و پژوهشی، ترویج فرهنگ علم و تحقیق، و ایجاد پیوندهای مؤثر با نهادهای علمی، به ارتقاء سطح علمی حوزه‌ها کمک کنند. همچنین، آنان باید در خط مقدّم مسائل اجتماعی و سیاسی قرار داشته و صدای مردم باشند تا بتوانند در دفاع از حقوق آنان و مبارزه با ظلم و فساد پیشگام شوند. در نهایت، این مقاله تأکید می‌کند که حوزه‌های علمیّه باید همواره با جامعه در ارتباط باشند و جهاد در همۀ ابعاد را وظیفۀ قطعی خود در نظر بگیرند. این ارتباط و فعّالیّت‌های اجتماعی و سیاسی، نه تنها اعتبار معنوی حوزه را حفظ می‌کند، بلکه موجب تقویت پیوند بین روحانیّت و مردم و تحقّق اهداف عالی اسلامی خواهد شد.

منابع
قرآن کریم.
تفسیر نور، محسن قرائتی، چاپ اوّل، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، 1388 ش.
صحیفۀ امام، سیّدروح‌اللّه خمینی، چاپ پنجم، تهران، موسّسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1389 ش.
حوزۀ پیشرو و سرآمد، سیّدعلی خامنه‌ای، پیام به همایش بین‌المللی یکصدمین سالگشت حوزۀ علمیّۀ قم.
المحجّة البیضاء، محمّد بن شاه مرتضی فیض کاشانی، علی‌اکبر غفاری، چاپ چهارم، قم، جامعۀ مدرّسین حوزۀ علمیّۀ قم مؤسّسۀ نشر اسلامی، 1417ق.
الحیاة، محمّدرضا حکیمی، چاپ پنجم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1367 ش.
تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، محمّد بن حسن حر عاملی، محمّدرضا حسینی جلالی، چاپ سوم، قم، مؤسّسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، 1416ق.

نویسنده: میعاد عبّاسی سرابی

 

برای دانلود فایل پی‌دی‌اف روی لینک کلیک کنید.

نقش ائمه جمعه در تحقق مفاهیم مشترک منشور روحانیّت و حوزۀ پیشرو و کارآمد