گزارش از نشست علمی نقش انقلاب شکوهمند اسلامی بر دامنه تاثیر و نفوذ نماز جمعه

نشست علمی «نقش انقلاب شکوهمند اسلامی بر دامنه تاثیر و نفوذ نماز جمعه» در روز شنبه، ۲۰ بهمن ۱۴۰۳، در سالن جلسات مرکز تخصصی شهدای محراب، با حضور کارشناسان، استادان دعوت‌شده و دانش‌پژوهان مرکز برگزار شد.

پس از تلاوت قرآن، دبیر نشست، حجت‌الاسلام حسین‌زاده، پس از تبریک فرا رسیدن دهۀ فجر، در توضیح و تبیین این نشست، گفت: «کسی نمی‌تواند نقش انقلاب اسلامی ایران را در توسعه و تعمیق بسیاری از ارزش‌های اسلامی، از جمله نماز جمعه، انکار کند. به قول امام خمینی(ره): اگر از برکات این انقلاب همین نماز جمعه باشد، کفایت می‌کند».

ایشان در ادامه، هدف از برگزاری این نشست علمی را آگاهی بیشتر دانش‌پژوهان و محققان، نسبت به تأثیر انقلاب اسلامی در جایگاه امامت جمعه و برگزاری نماز جمعه بیان کرد و از کاشناسان دعوت کرد تا مطالب خود را در این زمینه برای حاضران بیان کنند.

خدمات متقابل انقلاب اسلامی و نماز جمعه

نخستین کارشناس، حجت‌الاسلام آقایی (مشاور راهبری رئیس شورای سیاستگذاری) که به صورت مجازی مهمان جلسه بود، با تبریک فرا رسیدن مناسبت‌های ماه شعبان و دهۀ فجر و گرامیداشت یاد شهیدان و امام شهیدان گفت: «انقلاب اسلامی و نماز جمعه، به تعبیر شهید مطهری(ره)، خدمات متقابلی دارند. شکی نیست که انقلاب اسلامی نماز جمعه را زنده کرد و اگر انقلاب نبود، نماز جمعه با این وضعیت، برگزار نمی‌شد. انقلاب اسلامی این آیین بی‌نظیر را دوباره زنده کرد».

وی در ادامه افزود: «پس از انقلاب، نماز جمعه به یک نهاد پویا و جنبش بزرگ دینی و اجتماعی و پویش هفتگی تبدیل شد و توانست نقش بی‌بدیلی در ترکیب سه ضلعی مهم عبادت جمعی، آموزش عمومی و کنشگری سیاسی ایفا کند. در 45 سال گذشته، از اوّلین نماز جمعه تا امروز، ۹۰۰ نهاد امامت جمعه تشکیل شده است. فرض کنید هر هفته 500 نماز جمعه برگزار شده است. با توجه به اینکه هر نماز جمعه دو خطبه دارد، در هر هفته هزار سخنرانی ایراد شده که در یک سال، به بیش از پنجاه هزار سخنرانی می‌رسد. بنابراین در این 45 سال، چند صد هزار سخنرانی، در قالب خطبه‌های نماز جمعه ایراد شده است که از این جهت، شوق برانگیز و افتخارآمیز است. خطبه‌های بزرگانی مثل  آیات عظام و حجج‌الاسلام صدوقی، دستغیب، مشکینی، ملکوتی، خوانساری، حائری شیرازی، موسوی همدانی، حسن‌‌زاده، جوادی آملی، امینی -که جزو میراث شیعی، تاریخ شفاهی و تراث معرفتی است- بایسته است به گونه‌ها و قالب‌های متفاوت منتشر شود».

ایشان در ادامه، به ذکر خدمات متنوع امامان جمعه در موضوعات مرتبط با دستگاه امامت جمعه پرداخت و در این زمینه ابراز داشت: «نهاد نماز جمعه و امامان جمعه نه تنها کنشگری سیاسی دارند، بلکه کنشگری اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی هم دارند. نقش آنان در تشکیل حوزه‌های علمیه در جاهای مختلف کشور کم‌نظیر است و در خدمات اجتماعی، سلامت، سازندگی و بسیاری از خدمات تربیتی، بسیار برجسته است».

نقش امامان جمعه در گسترش فرهنگ شهادت و مقاومت

حجت‌الاسلام آقایی افزود: «نقش ائمۀ جمعه در شهیدپروری برجسته است و برخی از آنان نیز، خودشان به مقام شهادت رسیدند. در پویش ”ایران همدل“ که برای کمک به جبهۀ مقاومت تشکیل شد، بنابر آمار، نهادهای امامت جمعه در سراسر کشور، در بین نهادهایی که کمک‌های مردمی را جمع‌آوری می‌کردند، بیشترین نقش را داشتند. نصف کمک‌های مردمی، توسط نهادهای امامت جمعه جمع‌آوری شده است. با توجه به این آمار، می‌توان نتیجه گرفت که نهاد نماز جمعه و امامت جمعه، جزو نهادها و افرادی است که مردم، بیشترین اعتماد را به آنان دارند».

نقش امامان جمعه در مطالبه‌گری

ایشان با اشاره به نقش امامان جمعه در موضوع بسیار مهم مطالبه‌گری، اظهار داشت: «وظیفۀ امام جمعه، بیان مطالبات مردم است؛ چه مطالبات محلی، چه شهری، چه  کشوری و حتی بین‌المللی. نهاد نماز جمعه، نقشی مهم در مطالبه‌گری در این 45 سال داشته؛ به‌گونه‌ای که  اگر مطالبه‌گری از نماز جمعه حذف شود، آن نماز جمعه، دیگر نماز جمعه نیست».

ایشان در پایان، ضمن گرامیداشت یاد و نام امام امت و بنیانگذار انقلاب اسلامی، گفت: «کسی که این روح را در نهاد نماز جمعه دمید، حضرت روح‌اللّه، امام خمینی(ره) بود».

ادوار نماز جمعه در تاریخ اسلام

کارشناس دیگر این نشست، آقای دکتر توکلی (از استادان برجستۀ حوزه و دانشگاه و از مؤلفان مشهور) در ابتدا، به بررسی تاریخی نماز جمعه و وضعیت آن در حکومت‌های مختلف پرداخت. وی ضمن دوره‌بندی تاریخ نماز جمعه در اسلام، گفت: «برپایی نماز جمعه در اسلام، به چند دوره تقسیم می‌شود: اوّلین دوره، دوران پیامبر(ص) و امام علی(ع) است. در این دوره، شرایط و مسایل و موضوعات مهم دنیای اسلام مورد بحث بود. امامان جمعه، پای‌بند دستور خلفا نبودند و نماز جمعه، وسیله و ابزار حکومتی نبود. البته حاکم هر شهری، نماز جمعه می‌خواند. نماز جمعه در زمان معاویه، از مسیر خود منحرف شد؛ هنگامی که معاویه تصمیم گرفت با امیر مومنان(ع)، همراهی نکند».

ایشان با یادآوری مثالی از دوران حکومت معاویه که باعث تضعیف نماز جمعه شد، گفت: «عمروعاص از عالمی خوشنام و صحابی پیامبر(ص) که امام جمعه بود، به عنوان ابزاری برای بسیج مردم و ایجاد جنگ صفین علیه امام علی(ع) استفاده کرد».

وی با ذکر این مثال، بر نقش مهم امام جمعه تأکید کرد و افزود: «از آن زمان به بعد، به‌ویژه در دورۀ امویان که اهمیت این جایگاه مهم را در هدایت افکار عمومی به‌خوبی درک کرده بودند، نماز جمعه به سخن‌گاه حکومت تبدیل شد. حاکمان در راستای پیش‌برد اهداف حکومت خویش، از آن استفاده می‌کردند. بنابراین با توجه به این حوادث در تاریخ اسلام، اهمیت نهاد امامت جمعه و نماز جمعه، دوچندان می‌شود».

این کارشناس با ابراز تأسف از اینکه حکومت جز در دوره‌های کوتاهی، در اختیار جریان تشیع نبود، گفت: «شیعه در زمینۀ برپایی نماز جمعه در تاریخ اسلام، با توجه به همین موضوع، توفیق چندانی نیافت».

ایشان دربارۀ مقطع دیگری از تاریخ نماز جمعه، به دورۀ قاجار و پهلوی اشاره کرد و بیان داشت: «در دورۀ قاجار و پهلوی نیز، هرچند نماز جمعه در برخی مناطق به صورت محدود برگزار می‌شد؛ اما باشکوه برگزار نمی‌شد؛ بلکه توسط بعضی از عالمان برخی مناطق، بر مبنای تشخیص فقهی آنان برگزار می‌شد».

نماز جمعه در انقلاب اسلامی

دکتر توکلی پس از توضیحات پیش‌گفته، دربارۀ دورۀ امامت جمعه در تاریخ انقلاب اسلامی اظهار داشت: «با پیروزی انقلاب اسلامی، عرصه‌های گوناگونی در ایران گسترش یافت که از جملۀ مهم‌ترین آنها، نماز جمعه است».

وی در این زمینه، امامت جمعه در تاریخ انقلاب اسلامی را به سه دوره تقسیم کرد:

دورۀ اوّل: وفاق و شهادت

هنگامی که نماز جمعه، توسط مرحوم آیت‌اللّه طالقانی برگزار می‌شد، همه شرکت می‌کردند. همچنین نماز جمعۀ برپاشده توسط آیت‌اللّه دستغیب یا آیت‌اللّه حسن‌زاده آملی، اجتماعی بود که طیف‌های گوناگون حضور داشتند. پس از مدتی، هنگامی که فتنه‌گری منافقین به وجود آمد، نماز جمعه به عنوان مرکزی شناخته شد که جریان جنبش اسلامی پیرو امام در آن، حضور گسترده‌ای داشت و مرکزیت اجتماعی آن باعث شد که نماز جمعه، به مرکزیت فکری و سیاسی هم تبدیل شود. در آن دوران، امامان جمعه مکلف بودند دربارۀ جریان نفاق، لیبرال و چپ، در نماز جمعه روشنگری کنند. بنابراین این موضوعات مهم، مورد بحث و بررسی قرار می‌گرفت؛ لذا هنگامی‌که جریان نفاق مسلح شد، اوّلین کسانی که هدف قرار گرفتند، امامان جمعه بودند. ابتدا آیت‌اللّه قاضی طباطبایی در تبریز و سپس آیت‌اللّه دستغیب در شیراز، آیت‌اللّه صدوقی در یزد، آیت‌اللّه اشرفی اصفهانی در کرمانشاه و … به شهادت رسیدند. چرا این ترورها اتفاق افتاد؟ چون تأثیر فکری امامان جمعه برای منافقان مشخص شد. با توجه به همین ترورها بود که مسئلۀ حفاظت و مراقبت از ائمۀ جمعه مطرح شد.

 دورۀ دوم: مرکزیت سیاسی

در این دوره، تصمیم‌گیری‌های کلان در نماز جمعه انجام می‌شد؛ به‌ویژه با خطبه‌های حضرت آقا و حجت‌الاسلام هاشمی رفسنجانی. این مطلب به قدری واضح و مشخص بود که فرماندهان جنگ می‌گفتند هرچه در خطبه گفته شد، همان معیار است.

همچنین در این دوره، تبیین و توضیح بخش وسیعی از تاریخ اسلام، یکی از بحث‌های مهم حضرت آقا و آقای رفسنجانی در خطبه‌ها بود؛ لذا نهاد امامت جمعه کم‌کم به عنوان مرجعیّت سیاسی، به همراه مرجعیّت فکری در جامعه مطرح شد. به عبارت دیگر، به پشتوانۀ یک نظام مطالعاتی پیوسته، طرح مسایل مهم تاریخی و تطبیق آن با حوادث روز در نماز جمعه، واکنش جامعه را در پی داشت.

 دورۀ سوم: مرکزیت علوم انسانی و اسلامی

در این دوره، هر امام جمعه‌ای که اطلاعات و تحلیل دقیق‌تری را در خطبه‌های نماز جمعه مطرح می‌کرد، مخاطبان و نمازگزاران بیشتری جذب می‌شدند. برای نمونه، حجت‌الاسلام احسان‌بخش در رشت این‌گونه بود؛ چون جامعه، از دیدگاه مرجعیّت علمی به نهاد امامت جمعه نگاه می‌کرد.

برکات نماز جمعه

وی در ادامه به بیان برخی از خدمات نماز جمعه و برکات آن پرداخت و ابراز داشت: «یکی از بخش‌های مهم نهاد امامت جمعه، بخش صدقات و خیرات است که در دوره‌های گوناگون در این نهاد مقدس، بسیار گسترده بود. یکی دیگر از آن بخش‌ها، بسیج افراد و امکانات برای پشتیبانی از جنگ بود. هر شهری که امام جمعۀ فعال‌تری داشت، نیروی نظامی بیشتری به جبهه می‌فرستاد. یکی دیگر از حوزه‌های تأثیرگزار نماز جمعه، ایستادگی امامان جمعه در برابر شبهات دینی بود».

جمع‌بندی و توصیه

دکتر توکلی در بخش پایانی سخنانش، برخی از آسیب‌های وارد شده به نهاد نماز جمعه و امامت جمعه را برشمرد و با ذکر توصیه‌ای، سخنرانی خود را به پایان رساند: «توصیۀ من به امامان جمعه این است که با مطالعه و اشراف بر سخنرانی، خطبه بخوانند. برای این مهم، بایسته است امامان جمعه، روزی هفت تا هشت ساعت مطالعه کنند و از این مسیر، کتاب‌های مهم را خوانده باشند».

در پایان این نشست، پرسش‌هایی از سوی دانش‌پژوهان مطرح شد که آقای دکتر توکلی به آنها پاسخ داد.

نویسنده: سجاد کرمی

 

برای دانلود فایل پی‌دی‌اف روی لینک کلیک کنید.

گزارش از نشست علمی نقش انقلاب شکوهمند اسلامی بر دامنه تاثیر و نفوذ نماز جمعه.pdf